एउटा सकरात्मक सुरुवात

काठमाण्डौको एभरेष्ट नर्सिङ् होम प्राय: तनावमा रहने गर्छ । कारण, डाक्टरको लापरवाहीले विरामीको मृत्यु भयो भन्ने विरामीका आफन्तको आरोप । पोखराको मणिपाल अस्पताल पनि तनावग्रस्त रह्यो भर्खरै । उहि कारण । धरानको विपि मेमोरियलका डाक्टरले त राजीनामा नै दिए, लापरवाहि गरेर विरामी मार्‍यौ भन्ने आरोप आफन्तले लगाएर हातपात गरेकाले । अहिले प्राय: अस्पतालहरूमा यो समस्या एकदमै विकराल बन्दै गइरहेको छ । र, अझ आश्चर्यजनक कुरा त के हो भने यस्तो घटनाको कहिल्यै पनि अनुसन्धान भएको छैन । विरामीका आफन्तसित २-४ लाखको सौदा गरेर यी समस्या सुल्झिने गरेका छन् । साँच्चै डाक्टरको गल्ती हो कि भनेर शङ्का गरेर भविष्यमा हुने यस्ता घटनालाई निरूत्साहित गर्नका लागि कुनै पनि निकाय सक्रिय भएको देखिएको छैन । विदेशमा स्वास्थ्यको नारा लिएर चुनाव जित्छन्, नेपालमा भने स्वास्थ्यजस्तो संवेदनशील क्षेत्रको हविगत यस्तो छ ।

एउटा रमाईलो प्रसङ्ग पनि छ मैले सुनेको । एउटा ठाउँमा धेरै दुर्घटना हुन्थ्यो रे । अनि सम्बन्धित निकायमा त्यहाँका बासिन्दा उजुरी गर्न गएछन् । उजुरी गरिसकेपछि जिम्मेवार व्यक्तिले "तपाईँहरू चिन्तै नगर्नुस्, दुर्घटना भएको १० मिनटभित्र उद्धार टोली पठाउने व्यवस्था गर्छौँ" भनेछन् । अहिले मैले कुरा गर्न लागेको सकरात्मक शुरूवात पनि लगभग यस्तै हो । ११ वर्षअगाडि एकजना डाक्टर दिनेशविक्रम शाहको लापरवाहिका कारण एउटा आँखाको शक्ति र सौन्दर्य गुमाउनुपरेकी सिर्जना केसीलाई क्षतिपुर्ति दिनका लागि सर्वोच्च अदालतले आदेश दिएछ । नेपालमा स्वास्थ्यसम्बन्धि यस्तो कानुन स्पष्ट रूपमा नरहेका कारण आजसम्म अदालतबाट यस्तो निर्णय भएको रहेनछ । लगभग १८ लाख क्षतिपुर्ति दावी गरेको रिटमा सर्वोच्चले लगभग ६ लाख क्षतिपुर्ति उपलब्ध गराउन आदेश दिएको रहेछ । सिर्जनाको उपचारमा १३ लाखजति खर्च पनि भइसकेको रहेछ । निर्णय डाक्टरबाट हुने गल्ती सच्याउँदै भविष्यमा यस्तो घटना हुन नदिनका लागि भन्दा पनि भएपछि रोकथामका लागि आएको छ ।

पैसामा दाँज्दा भलै यो फैसलाले केसी परिवारलाई फाइदा त नभएको नै होला तर यो एउटा सकरात्मक शुरूवात भएको छ । अब अस्पतालको उपचारसँग चित्त नबुझेमा अस्पतालको सिसा फुटाउनेलगायतका हिंसात्मक कार्यलाई निरूत्साहित गर्नका लागि यो निर्णयले महत्वपुर्ण भूमिका खेल्नेछ । अब दुर्घटना भइसकेपछि क्षतिपुर्ति उपलब्ध गराउने पद्धतिलाई कायम राख्दै अस्पताल, चिकित्सकको स्तरीयता र विश्वसनियतालाई अझ बलियो बनाउने कार्यहरू निकट भविष्यमै हुन् भन्ने आशा गर्ने ठाउँ प्रशस्तै रहेको छ ।

तस्वीर स्रोत : यहाँ छ

बारुलो

खिल भएको
विष भएको
अर्काको ज्यान लिने
रीस भएको
ज्यानी
खुनी
बैगुनी
कालो
निखूर कालो हुन्छ बारूलो ।

उस्तै प्वाँख उमारेर
खिल लुकाएर
घारको प्वालमा
शिर झुकाएर
स-गर्व आफूलाई सगोत्री भन्दै
माहुरीको घारभित्र पस्यो बारूलो
रानुको छेउमा वस्यो बारूलो ।

लोकल
मसिना
दुब्ला माहुरीहरू
फूलका थुँगा निमोठेर
बजार लाने व्यापारीको गाउँमा
रस चुस्न नपाएर वगरमा छरिएका
जंगली फूल खोज्दै
टाढा-टाढासम्म डुलेर थाकेका
टिठलाग्दा माहुरीहरू
आफू भोकै बसेर
चाकामा अलिकति मह चुहाएर
खडेरीमा सञ्चय गर्न
ताँती लागेका माहुरीहरू,
टुहुराको घारमा
विदुवाको कमाई खान
दक्षिणी प्वालबाट पस्यो बारूलो
पखेटा फिँजाएर बस्यो बारूलो ।

नयाँ नेपाल ?

सुन्नुहोस् 'नयाँ नेपाल ?' कवि अनिल पौडेलकै आवाजमा :



फूलबारी धुवाँमय छ
पूजा कोठामा बारूद गन्हाउँछ
कोक्रोमा बम हल्लिन्छ
आमाहरू बङ्करभित्र
प्रश्रवपिडाले छट्पटाएका छन्
बिहान नजन्मी साँझ पर्छ

कुमारी दिनहरू

त्यसै ओइलाएर गएका छन्
अक्सिजनको मूल्य
मानव जीवन भन्दा महङ्गो हुन्छ
कि पानीभन्दा सस्तो हुन्छ ?
कामरेड प्रचण्डज्यू !
नयाँ नेपाल कस्तो हुन्छ ?

हात चूँडिएका शिक्षकहरू
चकको छेउमा उभिएका छन्
कक्षा कोठामा विध्यार्थीहरू
टायरको महत्व पढिरहेछन्
सुन फल्ने मलिलो भूमि
नागरिकको छालासँगै फाटिरहेछ
विखण्डनको खस्रो जिब्रोले
हाम्रो राष्ट्रियता चाटिरहेछ
भोलि
मान्छेको जीन्दगी
मृगको सुकुटीभन्दा महँगो हुन्छ
कि व्वाइलर कुखुरोभन्दा सस्तो हुन्छ
कामरेड झलनाथज्यू !
नयाँ नेपाल कस्तो हुन्छ?

नयाँ नेपालमा
थोत्रे वावुको घर हुन्छ कि हुँदैन?
नयाँ नेपालमा
बुढी आमाको थर हुन्छ कि हुँदैन?
हजुरवा हजुरआमालाई
नातीनातीनीको डर हुन्छ कि हुँदैन?

संविधान सभाको हल्ला
विस्तारै सेलाउँछ कि!
पार्टीका मुसालाई
ढाडेले खेलाउँछ कि!
राज्यको स्वरूप
थेप्चो हुन्छ कि चुच्यो हुन्छ?
नेप्टो हुन्छ कि वुच्चो हुन्छ?
देशको मानचित्र
टिष्टा र काङ्गडा जत्रो हुन्छ
कि वाईसे-चौविसे जस्तो हुन्छ?
ओ गिरिजाबाबु !
नयाँ नेपाल कस्तो हुन्छ?

फोटो स्रोत : मर्कन्टाइल कम्युनिकेसन

किर्नु र गाई

त्यो अस्तिको केटी क्या त, हामीले क्याफेमा भेटेको, मैले पट्याईसकेँ नि यार । उसले उरन्ठ्याउलो पारामा भन्यो । हिजो फकाएको त्यो पनि मानीसकी भन्या । मस्ती हुने भो आज त । अनि त्यतिकै मानी त ? मैले पुनं सोधेँ । कहाँ त्यतिकै मान्नु , ठूलै कथा बनाउनुपर्यो नि यार । यसरी बोलिरहेको थियो मानौ ऊ शिकार समाएर उन्मत्त भएको बाघ हो । अव ६ महिनामा मेरो जागिर फिक्स हुन्छ त्यसपछि विहे गर्ने हामी दुवै । मेरो वुवा आमासँग पनि कुरा गरिसकेँ मैले । यति भनिसक्दा त ओ साथी.........ठुलै हाँसोको फोहोरा छुट्यो उसको मूखबाट । म मुस्कुराएँ तर उसलाई साथ दिन मात्र । राति निन्द्रा परेन यो कुराले । सोचेँ हामी पुरूषहरूलाई पुरूषत्वको कति साह्रो घमण्ड छ ? अनि कति अभ्यस्त छौँ हामी नारी जातिलाई खेलाउने पुतलीको उपमा दिन? त्यसदिन त्यतिकै निदाएँ ।

वोलीचालीको भनाई छ “ रगत चुस्ने किर्नु दुध दिने गाईको थुनमा गएर टाँसिए पनि त्यसले दूध चुस्दैन रगत नै चुस्छ”। तर यि किर्नालाई अस्तित्वहिन वनाउन मेरो भुमिका के त? आफ्नै मनले घच्घच्याईरह्यो मलाई पछिसम्म । नारी शसक्तिकरणको पक्षमा मनमनै भएनि कुर्लिन्थिस् अरूबेला, अस्ति अलिकति पनि बिझेन यो कुरा तँलाई ? गर्न केहि नसकेपनि आफ्नो विचार लेख्न त सक्छस् ? त्यहि भए पनि गर् । अन्तरमनको यो आदेशलाई शिरोपरि गर्ने जमर्को गरेँ मैले पनि।

फेरि माथिकै ‘किर्नु र गाई’को प्रशंगमा आउँछु । गाई जननी हो, गाई सृष्टिकर्ता हो, गाईले अर्को आफूजस्तै प्राणीलाई जन्म दिन्छे र हुर्काउँछे । तर गाईका जीउभरि किर्ना छन्, ति कहिले दुध आउने थुनमा टाँसिएर रगत चुस्छन् । अमृतका धारा अव रगतका धारा बन्छन् । विचरो नबजात भोकै हुन्छ । सृष्टिको अन्त्य हुन्छ । वक्षस्थलको रगत चुस्न पाएका किर्नाहरू घमण्ड गरिरहेका हुन्छन् आफ्नो पुरूशार्थ प्रति । तर के थाहा तिनिहरूको पनि अन्त्य अव निश्चित भैसक्यो भनेर !

म नारीलाई श्रद्धा गर्छु । तर हाम्रो समाजमा धेरै किर्नाहरूको वर्चस्व छ । स्वभाबैले रगत चुस्न पल्किएका रक्त पिपासूहरू। हिजो आज मात्र मौलाएका हैनन्, परापूर्वकालदेखिनै आफ्नो आडम्बर र बलमिच्याइको रापले खरानीबनाईरहेका छन् सृष्टिकै अस्तित्वलाई । मसँग एउटा अचम्मलाग्दो प्रशंग छ:

महिला ईतिहास खोतल्दै जाँदा साह्रै अचम्मलाग्दा तथ्यहरू फेला परेका छन् । त्यसबेला महिलाहरूलाई पारिवारिक र व्यवहारिक शिक्षा दिन आमा-बाबु तथा सासु-ससुराहरूले हरसम्भव प्रयत्न गर्दथे । महिलाहरूले यज्ञपवीत धारण गरेर गायत्री-मन्त्रसहित वेदाध्यान गर्दथे । ऋग्वेदमा अपाला, वाग, वागम्भृणी, रोमसा आदि तथा ब्राह्मण, उपनिषद् आदि ग्रन्थहरूमा मैत्रेयी, गार्गी त्यस्तै गरी पुराणहरूमा मदालसा, रामायणमा कौशल्या, महाभारतमा कुन्ती, द्रौपदी आदि वेदज्ञ र नीतिज्ञ महिलाहरूको उल्लेख पाईन्छ । त्यसो त त्यतिबेला नै नारीको अस्मितामाथि खेलवाड गर्ने दुशासन जस्तो चरित्रको पनि वर्णन नभएको होईन महाभारतमा तर यसलाई मात्र अन्यायको, असत्यको र दुष्कर्मको प्रतिकको रूपमा उभ्याईएको छ । हाम्रो प्राचिन ईतिहासलाई राम्ररी चिन्तन मनन गर्दा महिलाहरूको प्रतिभालाई देखेर उनीहरूलाई उठ्न नदिनको लागि षड्यन्त्रपूर्वक प्रारम्भ गरिएको अभियान हो नारीशोषण र दमन । त्यस्तै अरू कैयौन् उदाहरणहरू छन् जसले नारी प्रभुत्वलाई दर्साउछन् । श्रीलक्ष्मी, श्रीसरस्वती, श्रीदुर्गा यि सबै देवीहरू महिलानै होईनन् र?

दशैँमा दुर्गाको पूजा गरेर घरकी श्रीमति कुट्ने चेतनाहिन किर्नाहरूलाई सोधौँ कति धर्म कमाएका छन् उनीहरूले दुर्गाको पूजा गरेर ? पसलको धन बढोस् भनी लक्ष्मीको पूजा गरेर रात परेपछि त्यहिँ कामगर्ने वालिकाको यौन शोषण गर्ने यौनपिपाशुलाई सोधौँ कति धन थुपारेका छन् उनीहरूले लक्ष्मीको पूजा गरेर? जसले आफू वरीपरीकै देवी चिन्न सक्दैनन्, किन ढोङ रच्नु अनि पूजाको र धर्मको ? जवदेखि समाज जातिवादको भुमरीमा पर्यो र छुवाछुतको सङ्किर्ण विकृति व्याप्त बन्यो तवबाट यस्तो कुप्रथाले पनि प्रश्रय पाएको हो । केहि विवेकशून्य कट्टर व्राह्मणहरूले पनि यस पद्धतिलाई अपनाएर शिक्षा दिनवाट वञ्चित

गरी आफ्नै छोरीबेटीहरूलाई समेत अन्याय र भेदभाव गर्न पुगे जसले गर्दा गलत परिपाटीले बढावा पायो । भन्नैपर्दा हामी यसरीनै विग्रियौँ । वर्तमान समयमा पनि कति महिला मन्त्री, राजदूत, न्यायाधीशहरूको पतिको नाम सर्वसाधारणले थाहा पाएको हँदैन । उनीहरू कसका अर्धाङ्गिनीहरू हुन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउन गाह्रो पर्छ । तर समाजमा व्याप्त वहुसङ्ख्यक किर्नाहरू कहिल्यै आफ्नो पुरूषार्थ देखाउन पछि पर्दैनन् अनि निरन्तर प्राकृतिक तागतको आडमा नारीमाथि दमन गरिरहन्छन् ।

यो परिपाटीको अन्त्य के त? तपाईँहरूलाई थाहै होला, निबूवाको बोक्राको धूलोले किर्नालाई मार्दछ । अव महिला निवुवाको बोक्राको धूलो बन्न सक्नुपर्छ । ‘किर्ना’ माथि दलिहालौँ त म भन्दिन तर यति डर भयोभने दूधदिने गाईको थुनमा गाडिएर रगत चुसिहाल्ने आँट त गर्ने थिएनन् कि ।

उफ् यो मानसिकता!!

अराजकताको हद! नागरिकमा आज यसै शिर्षकमा छापिएको समाचार पढेर आफैँ देखि दिक्क लाग्यो । कुरो के रहेछ भने पुर्वाञ्चल क्षेत्रिय रंगशाला इटहरीमै बन्नुपर्ने माग राखेर स्यानीयबासीहरू सडकमै ओर्लेछन् । अनि त्यहि नेपालीको पुरानै शैलीमा चक्काजाम,बन्द, तोडफोड, आगजनी…………..उफ् मलाई त दिक्क लागिसक्यो यो मानसिकताप्रति ।

फोटोमा दनदनी बलिरहेको यात्रुबाहक बस देखेर खपीसक्नु रीस उठेन मलाई । एउटा खेलकुद मैदानको मुद्दामा यति ठुलो आवेग !आफ्नो माग सम्बोधन गराउन गरिने यस्ता आपत्तिजनक कृयाकलापप्रति हामी कतिसम्म अभ्यस्त भइसकेछौँ भन्ने कुराको पछिल्लो उदाहरण मात्र हो यो । स्वयमं जनताका नुन खाएका नेता भनाउदाको त शैली यहि छ भने जनताले पनि आखिर सिखो न गर्ने हो , तर व्यक्तिगतरूपमा मलाई अनि सायद अरू जो कसैलाई पनि यस्तो अराजक व्यवहार पक्कै मन पर्दैन ।

आफ्नो जन्मथलो पनि ईटहरी नजिकैको सानो गाउँमा भएको नाताले यो सहरसँग आत्मिय सम्बन्ध छ मेरो । आफू जन्मिएको ठाउँको बारेमा केहि राम्रा कुरा लेखौँ र अरूसामु इटहरीको चिनारी मज्जैले गराउँभन्ने मनमा लागिरहेको बेला हालसालै ईटहरीबासीले देखाएको यो कार्यशैलीले मेरो मनमा गहिरै ठेस पुगेको छ । त्यसो त सरकारले क्षेत्रिय रंगशालाको लागि बजेट छुट्याएको तर स्थान किटान नगरिसकेको अवस्थामा आफ्नै क्षेत्रमा रंगशाला बन्नुपर्नेकुरामा पुर्वाञ्चलका तीन ठुला सहर ईटहरी, धरान र ईनरूवा वीच दशैंताकानै घम्साघम्सीपरिरहेको थियो । आफुपनि ईटहरीबासी भएको नाताले सोही स्थानमा रंगशाला बन्नुपर्ने पक्षमा म पनि थिएँ त्यसबेला (हुनत अरू कारणहरू पनि ससक्त छन् यस विषयमा), तर हालसालैको यो घटनाले मलाई आफ्नै जन्मथलोप्रति वितृष्णा जगाएको छ । कुनै पनि माग बलजफ्ती र डरधम्कीले पुरा हुँदैनन् भन्ने कुरा सवैले वुझ्न जरूरी छ । यदि इटहरी उपयुक्त स्थल हो भने रंगशाला पक्कै यहिँ बन्नेछ हैन भने यो आन्दोलनको कुनै औचित्य छैन । यो त आफ्नै मुखमा कालो पोत्नु सिवाय अरू केही होईन । अनि आक्रोशित भएर अराजक गतिबिधि देखाउदा नयाँ पिढिमा साथै अन्तराष्ट्रिय जगत् मा पनि कस्तो सन्देश पुग्छ भनेर आत्मालोचना गर्नु उत्तिकै जरूरी छ ईटहरी बासीले।

photo source: nagariknews.com

अब पप्पु पास हुनेभयो.........

म र मेरो साथी प्रशान्त रातभरि पढ्यौँ । म अलि कम जान्ने ऊ अलि धेर जान्ने भएकाले मलाई नआएको कुरा पनि उसले सिकायो र हामीले सँगै एकदमै मजाले पढ्यौँ । उसले सात कक्षादेखि नै ऐच्छिक गणित पढेको रहेछ मैले चाहिँ आठमा पुगेर बल्ल पढेको हुनाले मलाई अलिकति गाह्रो भयो । तर मलाई सबै आयो पढ्दाखेरि । किताबका सबै हिसाब पनि गर्‍यौँ । भोलिपल्ट परीक्षा दिने दिन थियो । म उसकै कोठामा बसेको थिएँ । बिहान सँगै परीक्षा दिन गयौँ । दुवैजनाको नाम 'P' बाट शुरू हुने भएकाले हाम्रो सीट अगाडि-पछाडि पर्थ्यो जाँचको बेला । र त्यो बेला पनि त्यहि भयो । म अगाडि प्रशान्त पछाडि । १० बजेको घण्टी लाग्यो र प्रश्नपत्र बाँडियो ।

मैले सरर प्रश्न हेरेँ । कत्ति सजिलो ! सबै हिजो गरेका प्रश्नहरू, त्यो पनि दोहोर्‍याई तेहेर्‍याई । फटाफट गर्न थालेँ। पहिला एक नम्बरको प्रश्न गरेँ, २-३ लाइनपछाडि त के हो के हो जस्तो भयो । त्यसलाई छाडिदिएँ अनि २ नम्बरको थालेँ । फेरि उस्तै भयो । अब म आत्तिएँ । अरू जानेका कुरा पनि सबै बिर्सिएँ । अनुहार रातो भयो । जीऊ तातेर आयो । म त लुगलुग काम्न थालेँ । अनि आँसु पो झार्न थालेँछु । हाम्रो परिक्षामा गार्ड चैँ नेपाली सर बस्नुभएको थियो । त्यतिबेला म नेपालीमा राम्रो भएकाले र समग्र सबै विषयमा पनि राम्रो भएकाले उहाँले मलाई अलि धेरै माया गर्नुहुन्थ्यो । नजिक आएको सोध्नुभयो के भएछ भनेर । म त बोल्नै सकिनँ अनि झन् पो रून आएछ । सरले कुरा बुझिहाल्नुभयो अनि प्रशान्तको अलिअलि हेर अड्किएको ठाउँमा भन्नुभयो । अनि बल्ल अलि तागत आयो जीऊमा । सबै कुरा बिर्सिसकेको त थिएँ । पछाडि फर्केर सारेँ मैले त सबै । ५० नम्बरको परीक्षामा ४८ नम्बरको सारेँछु ।

नेपालमा व्याप्त तीन घण्टे मुल्याङ्कन प्रणालीमा आफूले भोगेको एउटा घटना स्मरण मात्रै गरेको हुँ मैले । वर्षभरि पढेको कुरा ३ घण्टाले निर्धारण गर्छ । परीक्षाको बेला जति दिमागमा हुल्न सक्यो र ३ घण्टामा जति दिमागको कुरा वमन गर्न सक्यो विद्यार्थी उति नै जान्ने भनेर मुल्याङ्कन हुन्छ । वर्षभरि बुझाएका होमवर्क, वर्षभरि कक्षामा देखाएका गतिविधि आदिको लागि कुनैपनि नम्बर छुट्याइएको हुँदैन । विद्यार्थीको विभाजनको रेखा ३ घण्टे परीक्षाले कोर्ने गर्छ ।

यसै सन्दर्भमा सरकारले अब ७ कक्षासम्म सबैलाई पास हुने व्यवस्था गरेछ । पढाइको अर्थ पास फेलमात्र नभई सीप सिक्नु पनि हो भनेर यस्तो व्यवस्था लागु गर्न लागेको अरे । फेल हुँदा पर्ने मानसिक प्रभावलाई न्युनिकरण गरि जीवनमुखि शिक्षा दिनका लागि यस्तो व्वस्था गर्न लागिएको भनेर आजको कान्तिपुरमा प्रकाशित गरिएको छ । निरन्तर मुल्याङ्कन र कक्षोन्नति प्रणालीअन्तर्गत विद्यार्थीलाई कक्षा चढाउने भनेर उल्लेख गरिएको रहेछ । तीन घण्टाको वार्षिक परीक्षाको साटो बाह्य तथा आन्तरिक मूल्यांकन गरी विषयगत आधारमा कक्षा चढाइने यो पद्धतिको व्यवहारिक पाटो भने नेपालको अवस्थामा कस्तो हुने हो त्यो भने निकै नै मननीय विषय हो ।

"पढ्न जानु पर्दैन भैँसी हेर्न जा ।"
"तँ स्कुल गइस् भने घरको काम कसले गर्छ ?"
"स्कुल गएर खान पुग्छ ? जा माथ्ला घरको धान काट्न ।"
गाउँतिर निम्नवर्गीय परिवारमा धेरै सुनिने कुरा हुन् यी । अहिले खाएर भरे के खाउँ भन्ने परिवारमा पढ्नुलाई भन्दा थोरै पैसा ल्याएर छाक टार्नुलाई प्राथमिकतामा राखिन्छ । यो उनीहरूको रहर होइन बाध्यता हो । धान रोप्ने र काट्ने बेलामा कति स्कुल त बन्दै भएको कुरा पनि समाचारमा आउँछ । तीन घण्टा परीक्षामा उतीर्ण भएपछि बल्ल कक्षा चढ्न पाउने विद्यमान नियम हुँदा त ग्रामीण भैगमा यस्तो अवस्था छ भने अब परीक्षा नै नदिईकन कक्षा चढ्न पाउने भएपछि झन् अवस्था भयावह पो हुने हो कि ? फेरि आन्तरिक मुल्याङ्कन के का आधारमा गरिने र एउटा विद्यार्थीले त्यो विषयको व्यवहारिक ज्ञान पायो भनेर कसरी थाहा पाउने ? त्यो सबै कुरा पहिले नै परिभाषिर गर्न जरूरी छ ।

"किन जानुपर्‍यो पढ्न ? त्यतिकै क्लास चढिहाल्छस् नि ।" भनेर परिवारका मान्छेले भन्दा "हो त है ! किन जानुपर्‍यो र" भन्ने भावना विद्यार्थीमा जाग्ने पो हो कि ? यसतर्फ पनि सचेत हुन जरूरी छ । यो व्यवस्था एकदमै ठिक हो हुन त तर देशअनुसारको भेष गर्नुपर्ने भएकाले उचित अध्ययनबिना यो पद्धति ल्याईहाल्न हतार पो गर्नुहुँदैन कि ? फेरि यो नियम भनेको सरकारी स्कुलका लागि हो र मैले माथि वर्णन गरेको अवस्था मुलत: सरकारी स्कुलमै पढ्ने विद्यार्थीहरूको हो । ग्रामीण क्षेत्रका निम्नवर्गीय परिवार धेरै सरकारी स्कुलमा पढ्ने भएकाले सबै पक्षको उचित अध्ययन गरेर मात्रै यो व्वयस्था लागु गर्नुपर्छ । तीन घन्टे परीक्षाको विकल्प त सोच्नैपर्ने बेला आइसकेको छ तर हतारहतारमा यसको विकल्प ल्याउँदा झन् भयावह अवस्था आउने पो हो कि ? यसतर्फ सम्बन्धित निकायको ध्यान जान जरूरी छ ।

तस्वीर स्रोत : यहाँ छ