१ कप चिया र डोल्पाको जनस्वास्थ्य

कहिलेकाहिँ थाहा भइरहेको कुरापनि अरूले भन्दाखेरि मात्र सम्झना आउँछ । यस्तै सम्झना आउने कुरा गरेका छन् भक्तपुरका युवा डाक्टरहरूको एउटा समुहले । भक्तपुरमा रहेको एक गैरसरकारी संस्था Educational Resource Center(ERC)ले डोल्पाको स्वास्थ्यस्थिति उकास्नका लागि एउटा सामान्य समाधनाको उपाय लिएर आएको छ - 'समाधान ५ रूपैयाँ ।' यो उपाय सामान्य सिद्धान्तमा आधारित रहेछ, २० जनाले दिनको ५ रूपैयाँ बचाउन सक्यौँ भने एक महिनामा ब्लड प्रेसर नाप्ने यन्त्र, स्थेथस्कोप र अन्य प्राथमिक उपचारका औषधि किन्न सकिन्छ । आउँदा महिनाका पैसाले पानी शुद्धिकरण प्रणाली, स्थानीय स्कुलका लागि शैक्षिक सामाग्री, स्वस्थ गाउँ निर्माणका साथै अन्य स्वास्थ्यसम्बन्धी काम पनि गर्ने योजना साँच्चै नै कदरयोग्य छ । यो सामान्य समाधानको उपायले डोल्पाको लागि अन्त्यहीन सम्भावनाहरूको ढोका खोल्नेछ ।

डोल्पाको धो-तरापजस्ता ठाउँमा अझैपनि सामान्य उपचारले सञ्चो हुने रोगको कारण निमुखा जनताले मृत्युवरण गर्नुपर्ने अवस्था छ । यो ५ रूपैँये समाधानको बाटो धो-तरापहरूका लागि अमुल्य हुनेछ । छोटा अवधिको यो परियोजना सँगै शैक्षिक सामाग्री प्रदान गर्ने र स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना जगाउने ठूला कार्यक्रम पनि सम्भव छ । यस्ता कार्यक्रमको माध्यमबाट डोल्पाली जनताले ठूलो सहयोग हुनेछ र सयौँ जनता अकालमा ज्यान जानबाट जोगिन सक्छन् ।

यी सबै कामका लागि चाहिने रकम हो जम्मा दिनको पाँच रूपैयाँ एक महिनाका लागि । सयौँ जनताको जीवनस्तर उकास्नका लागि यो एकदमै सामान्य रकम हो । हामी आफैँ नै आफ्नो राष्ट्रलाई समृद्धशाली बनाउन सक्छौँ भने किन विदेशीका अगाडि दयाको हात पसार्नु ? नयाँ सामाजिक कार्यको थालनी गर्नैपर्ने थियो हामीले हाम्रो मानवता देखाउन पनि । यहि विन्दुमा 'समाधना ५ रूपैयाँ' अगाडि आएको छ । यसमा धेरै दम छ अनि हामीले सोचेभन्दा पनि राम्रो हुनसक्छ यदि यसलाई यहि उत्साहका साथ र व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाउन सकियो भने ।

काठमाण्डौ विश्वविद्यालयमा 'समाधान ५ रूपैयाँ'लाई महत्वका साथ हेरिएको छ र साथीहरू उत्साहका साथ यसमा लाग्नुभएको छ । "दिनको एक कप चिया कम खाएर हाम्रै दाजुभाइ दिदीबहिनीको स्वास्थ्य सुधार्न सक्छौँ भने किन नलाग्ने ?" सबैको मुखबाट यस्तै यस्तै कुरा सुनिन थालेको छ अचेल । म त लागेँ 'समाधान ५ रूपैयाँ'मा, तपाईँ नि ?

संस्थाको ठेगाना :

EDUCATIONAL RESOURCE CENTER BHAKTAPUR (ERC)
managed by Bhaktapur Japanese Language Institute (BJLI)
Tripurasundari-8, Tulachhen, Bhaktapur, Ph: 977-1-6611332 Fax:977-1-6613521

वेब एड्रेस र ई-मेल फर्म फोटोकपि गर्दा मेटिएछ..भोलि खोजेर राख्छु

गढिमाईको म:म: खान पाइने भइयो

भर्खरै : विभिन्न क्षेत्रबाट आएका दलितले ठेकेदारलाई मासु उठाउन नदिएकाले गढिमाईको मासु काठमाण्डौ नआउने भएछ । पुस्तौँदेखि आफूले पाउँदै आएको मासु बेच्न नपाउने भन्दै उनीहरूले विरोध जनाएर मासु उठाउन गएको गाडिसमेत तोडफोड गरेछन् । मासु उठाउने ठेकेदारले लाखौँको घाटा भयो भन्दै समितिमा उजुरी गरेछन् । भारतबाट समेत दलितहरू आएर मासु लगेछन् । स्थानीय दलित संघले भने सिनो नखान भन्दै स्थानीय दलितलाई आग्रह गरेको रहेछ ।

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

व्यापक विरोधका बाबजुद पनि गढिमाईको मेलामा हजारौँ राँगाको बलि दिएरै छाडिएछ । बमजनले अलौकिक शक्ति प्रयोग गरेर रोक्ने, बधस्थलमा प्रकट हुनेजस्ता बकम्फुसे हल्लाका बिच चलिआएको चलनलाई रोक्न सकेनन् कसैले । मिस नेपाल हुने दिन आयोजनस्थलको बाहिर धर्ना दिन बसेजस्तो गर्ने खगेन्द्र संग्रौलाहरूजस्तै केहि साकाहारी ठालुले बलि रोक्नका लागि अन्तिम समयमा आएर सस्तो पहल नगरेका पनि होइनन् । साँच्चै नै वलिप्रथा रोक्नैपर्ने भए राम्रोसँग तयारी गरेर अगाडिदेखि नै सम्बन्धित निकायअन्तर्गत काम गर्दै गए यो वर्ष नभए अर्को वर्ष, अर्को नभए त्यसपछिको अर्कोमा त बलिप्रथा रोक्न सकिन्थ्यो होला नि । तर, अब हुनेभयो भनेपछि बोल्नका लागि बोलिदिने ठालुहरूबाट केहि पनि लछारपाटो लागेन ।

बलि त दिईन्छ तर त्यत्रा बीस हजार राँगालाई के गरिन्छ होला भन्ने मेरो मनमा पहिलेदेखि नै प्रश्न थियो । आज पो एउटा पत्रिकामा छापिएको देखेँ बलि दिइएका राँगा त एकजना मान्छेलाई ठेक्का दिइएको छ रे । मारेका राँगाजति सबै भेला पारेर काठमाण्डौमा सप्लाई गर्ने योजना रहेछ । अब तिनै खुल्लामखुल्ला ठाउँमा मनपरी तवरबाट मारिएका राँगाका मासु जनतालाई खानको लागि ल्याउने कस्तो योजना हो यो ? स्वस्थ र व्यवस्थित रूपमा मासु काट्ने र बनाउने बधशाला निर्माणको आवाज चौतर्फी रूपमा उठिरहेको बेला र सरकारले पनि यस्तो कामलाई प्रोत्साहन गरिरहेको बेला खालि चौरमा मनपरि ढङ्गले मारिएका राँगाका मासु अब जनतालाई खान दिने कुरा सञ्चारमाध्यममा आउँदा पनि कसैको ध्यान जान सकेको छैन । काठमाण्डौका म:म भट्टीमा अब गढिमाईमा बलि दिइएका राँगाको मासुका म:म पाक्ने भए । सस्तोमा मासु भेटेपछि राँगा मारिरहने दु:ख कसले गर्छ र !

भर्खरै झाडापखालाको महामारीबाट देश सामान्य हुँदैछ । काठमाण्डौमा पनि मान्छेलाई दुनियाँथरि रोगले सताइरहेको छ । जण्डिस नहुने मान्छे भेट्न गाह्रो भइसक्यो । टाइफाइड, ज्वरो त सामान्य हुन थालिसक्यो काठमाण्डौबासीलाई । सरकारले दिएको खानेपानीमा समेत ढल मिसिएर आउँछ । स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था यस्तो विकराल हुँदाहुँदै पनि अझ गढिमाईको राँगाको मासु पनि आइपुग्ने भयो काठमाण्डौ । त्यो काट्दा कस्तो फोहोर थियो होला ? काठमाण्डौ ल्याउँदा कसरी ल्याउँछन् होला ? कति फोहोर बनाएर ल्याउँछन् होला ? अनि त्यो मासु खाएर के हुन्छ होला काठमाण्डौवासीको हालत ? सोच्ने फुर्सद कसलाई छ र ! महामारी फैलियो भने सरकार छँदै छ नि, स्वास्थ्य केन्द्रमा नि:शुल्क जीवन जल बाँड्नलाई । जय होस् वलि दिएको मासु बेचेर जनता पोस्नेहरूको !!

नागरिक सर्वोच्चता!!

‘खोर्सानीले कत्ति पनि पढेको छैन तर धेरैले खोर्सानीमाथिनै किन विद्ध्यावारिधि गरे त’? एउटा पढेलेखेको जान्नेभनाउँदो ठिटोलाई सन्ते दमाईले फर्काएको ओठे जवाफ हो यो । ठिटो निक्कैवेरसम्म खित्का छोडेरै हाँसिरह्यो । यो सन्ते दमाईको शैली हो । जो कोहि चिनेजानेका ऊ सँग बोल्नै डराउँछन् । उसले पढेको छैन तर तर्क गर्न कसैले भेट्न पनि सक्दैन । अलिकति विजुली पानी चढाएपछि त झन् जात्रा नै हुन्छ चियापसल अगाडि । वुझिस्, आजकाल मलाई लामखूट्टेले टोक्दैन नि । किन र दाई ? छेवैको सिकारू चिया ग्राहकले सोध्यो । अव जीउमा रगतै छैन त कसरी टोक्छ हँ ? मेरो जीउ पनि महानगरको खानेपानी लिमिटेड जस्तै भै सक्यो लामखुट्टेका लागि बुझिस्? ठुलै हाँसोको फोहोरा छुट्यो त्यहाँ । अर्को दिन गल्लीघरे भण्डारीले पनि अनुहार कालो पारे । के सुर चढेर हो ‘तेरोअनुहार त ध्वाँसे कराईको मोसो दले जत्तिको पनि छैन के ठूला कुरा गर्छस्’ भनेका मात्र के थिए सन्तेले तिनलाई पनि माथि-तल गर्दा तल्तिर कान्लैबाट हिड्ने बनाईदियो । तोरीको दाना कोट्याएर हेर्दा कहाँनेरी तेल देखिन्छ लुभन् ए काठा । त्यसोभए तोरीको दानामा तेलै हुँदैन भन्छस् त? भण्डारी गोडा दश-एक महिनासम्मै त्यो चियापसल झरेन ।

त्यसो त आफू बसेको गाउँ –ठाउँमा साह्रो गाह्रो पर्दा ज्यान फालेरै सहयोग गर्ने पनि बानी छ उसको । त्यसबाहेक रेडियो टिभीमा समाचार पनि खूब हेर्ने गर्छ । आजकाल ‘नागरिक सर्वोच्चता” भन्ने शब्द धेरै सुनेको छ उसले । अर्थ थाहा पाएपछि चित्त पनि बुझ्यो । अनि कार्यालय घेर्न पनि गयो । सडकका नारामा पनि सहभागी बन्यो । वास्तवमा ऊ पार्टीको पछि नलागेर नाराको पछि लागेको थियो । त्यो नारा जसले जनतालाई शक्तिशालि बनाउँछ भन्ने उसको बुझाई थियो । ज्यान फालेर साथ दियो आन्दोलनलाई । तर अचानक अश्रु ग्यासको प्रभावले हुनसक्छ त्यो रात उसलाई हनहनी ज्वरो आयो । अव होला, अव विसेक होला भन्दा भन्दै रात छर्लङ्ग वित्यो तर विमारले झर्ने नामै लिएन । विहानको ५ वजीसकेको थियो । हतार हतार छिमेकी भाईले एम्बुलेन्स मगाए अस्पताल लान । सन्तेकी बुढि ५ महिनाको नावालक काखमा च्यापेर चढि एम्वुलेन्समा । तर वीच बाटोमै रोकिए उनीहरू ।

हिजोको आन्दोलन आज पनि जारी नै रहेछ । अनेक विन्ति विसाउँदा पनि एम्बुलेन्स गुड्न पाएन । जान दिएनन् नागरिक सर्वोच्चता कायम गराउनेहरूले । यसैवीच सन्तेले एक पटक पानी माग्यो त्यसपछि...... केहि मागेन । कहिल्यै केहि पनि मागेन । ५ महिनाकी नावालक एकतमासले आमाको छातीमा मुन्टो टाँसेर सुतेकी थिई । अनि छोरीकी आमा जसोतसो आफूलाई सम्हाल्दै थिइ छोरीको कर्तव्य वोधले । पर कताबाट ‘नागरिक सर्वोच्चताको’ चिल्लो भाषण पनि उसको कानमा परिरहेको थियो । तर दिमागले केहि पनि सुनेन ।

एउटा सकरात्मक सुरुवात

काठमाण्डौको एभरेष्ट नर्सिङ् होम प्राय: तनावमा रहने गर्छ । कारण, डाक्टरको लापरवाहीले विरामीको मृत्यु भयो भन्ने विरामीका आफन्तको आरोप । पोखराको मणिपाल अस्पताल पनि तनावग्रस्त रह्यो भर्खरै । उहि कारण । धरानको विपि मेमोरियलका डाक्टरले त राजीनामा नै दिए, लापरवाहि गरेर विरामी मार्‍यौ भन्ने आरोप आफन्तले लगाएर हातपात गरेकाले । अहिले प्राय: अस्पतालहरूमा यो समस्या एकदमै विकराल बन्दै गइरहेको छ । र, अझ आश्चर्यजनक कुरा त के हो भने यस्तो घटनाको कहिल्यै पनि अनुसन्धान भएको छैन । विरामीका आफन्तसित २-४ लाखको सौदा गरेर यी समस्या सुल्झिने गरेका छन् । साँच्चै डाक्टरको गल्ती हो कि भनेर शङ्का गरेर भविष्यमा हुने यस्ता घटनालाई निरूत्साहित गर्नका लागि कुनै पनि निकाय सक्रिय भएको देखिएको छैन । विदेशमा स्वास्थ्यको नारा लिएर चुनाव जित्छन्, नेपालमा भने स्वास्थ्यजस्तो संवेदनशील क्षेत्रको हविगत यस्तो छ ।

एउटा रमाईलो प्रसङ्ग पनि छ मैले सुनेको । एउटा ठाउँमा धेरै दुर्घटना हुन्थ्यो रे । अनि सम्बन्धित निकायमा त्यहाँका बासिन्दा उजुरी गर्न गएछन् । उजुरी गरिसकेपछि जिम्मेवार व्यक्तिले "तपाईँहरू चिन्तै नगर्नुस्, दुर्घटना भएको १० मिनटभित्र उद्धार टोली पठाउने व्यवस्था गर्छौँ" भनेछन् । अहिले मैले कुरा गर्न लागेको सकरात्मक शुरूवात पनि लगभग यस्तै हो । ११ वर्षअगाडि एकजना डाक्टर दिनेशविक्रम शाहको लापरवाहिका कारण एउटा आँखाको शक्ति र सौन्दर्य गुमाउनुपरेकी सिर्जना केसीलाई क्षतिपुर्ति दिनका लागि सर्वोच्च अदालतले आदेश दिएछ । नेपालमा स्वास्थ्यसम्बन्धि यस्तो कानुन स्पष्ट रूपमा नरहेका कारण आजसम्म अदालतबाट यस्तो निर्णय भएको रहेनछ । लगभग १८ लाख क्षतिपुर्ति दावी गरेको रिटमा सर्वोच्चले लगभग ६ लाख क्षतिपुर्ति उपलब्ध गराउन आदेश दिएको रहेछ । सिर्जनाको उपचारमा १३ लाखजति खर्च पनि भइसकेको रहेछ । निर्णय डाक्टरबाट हुने गल्ती सच्याउँदै भविष्यमा यस्तो घटना हुन नदिनका लागि भन्दा पनि भएपछि रोकथामका लागि आएको छ ।

पैसामा दाँज्दा भलै यो फैसलाले केसी परिवारलाई फाइदा त नभएको नै होला तर यो एउटा सकरात्मक शुरूवात भएको छ । अब अस्पतालको उपचारसँग चित्त नबुझेमा अस्पतालको सिसा फुटाउनेलगायतका हिंसात्मक कार्यलाई निरूत्साहित गर्नका लागि यो निर्णयले महत्वपुर्ण भूमिका खेल्नेछ । अब दुर्घटना भइसकेपछि क्षतिपुर्ति उपलब्ध गराउने पद्धतिलाई कायम राख्दै अस्पताल, चिकित्सकको स्तरीयता र विश्वसनियतालाई अझ बलियो बनाउने कार्यहरू निकट भविष्यमै हुन् भन्ने आशा गर्ने ठाउँ प्रशस्तै रहेको छ ।

तस्वीर स्रोत : यहाँ छ

बारुलो

खिल भएको
विष भएको
अर्काको ज्यान लिने
रीस भएको
ज्यानी
खुनी
बैगुनी
कालो
निखूर कालो हुन्छ बारूलो ।

उस्तै प्वाँख उमारेर
खिल लुकाएर
घारको प्वालमा
शिर झुकाएर
स-गर्व आफूलाई सगोत्री भन्दै
माहुरीको घारभित्र पस्यो बारूलो
रानुको छेउमा वस्यो बारूलो ।

लोकल
मसिना
दुब्ला माहुरीहरू
फूलका थुँगा निमोठेर
बजार लाने व्यापारीको गाउँमा
रस चुस्न नपाएर वगरमा छरिएका
जंगली फूल खोज्दै
टाढा-टाढासम्म डुलेर थाकेका
टिठलाग्दा माहुरीहरू
आफू भोकै बसेर
चाकामा अलिकति मह चुहाएर
खडेरीमा सञ्चय गर्न
ताँती लागेका माहुरीहरू,
टुहुराको घारमा
विदुवाको कमाई खान
दक्षिणी प्वालबाट पस्यो बारूलो
पखेटा फिँजाएर बस्यो बारूलो ।

नयाँ नेपाल ?

सुन्नुहोस् 'नयाँ नेपाल ?' कवि अनिल पौडेलकै आवाजमा :



फूलबारी धुवाँमय छ
पूजा कोठामा बारूद गन्हाउँछ
कोक्रोमा बम हल्लिन्छ
आमाहरू बङ्करभित्र
प्रश्रवपिडाले छट्पटाएका छन्
बिहान नजन्मी साँझ पर्छ

कुमारी दिनहरू

त्यसै ओइलाएर गएका छन्
अक्सिजनको मूल्य
मानव जीवन भन्दा महङ्गो हुन्छ
कि पानीभन्दा सस्तो हुन्छ ?
कामरेड प्रचण्डज्यू !
नयाँ नेपाल कस्तो हुन्छ ?

हात चूँडिएका शिक्षकहरू
चकको छेउमा उभिएका छन्
कक्षा कोठामा विध्यार्थीहरू
टायरको महत्व पढिरहेछन्
सुन फल्ने मलिलो भूमि
नागरिकको छालासँगै फाटिरहेछ
विखण्डनको खस्रो जिब्रोले
हाम्रो राष्ट्रियता चाटिरहेछ
भोलि
मान्छेको जीन्दगी
मृगको सुकुटीभन्दा महँगो हुन्छ
कि व्वाइलर कुखुरोभन्दा सस्तो हुन्छ
कामरेड झलनाथज्यू !
नयाँ नेपाल कस्तो हुन्छ?

नयाँ नेपालमा
थोत्रे वावुको घर हुन्छ कि हुँदैन?
नयाँ नेपालमा
बुढी आमाको थर हुन्छ कि हुँदैन?
हजुरवा हजुरआमालाई
नातीनातीनीको डर हुन्छ कि हुँदैन?

संविधान सभाको हल्ला
विस्तारै सेलाउँछ कि!
पार्टीका मुसालाई
ढाडेले खेलाउँछ कि!
राज्यको स्वरूप
थेप्चो हुन्छ कि चुच्यो हुन्छ?
नेप्टो हुन्छ कि वुच्चो हुन्छ?
देशको मानचित्र
टिष्टा र काङ्गडा जत्रो हुन्छ
कि वाईसे-चौविसे जस्तो हुन्छ?
ओ गिरिजाबाबु !
नयाँ नेपाल कस्तो हुन्छ?

फोटो स्रोत : मर्कन्टाइल कम्युनिकेसन